Xây dựng tính trung thực cho người Việt

Giáo sư kinh tế học Simon Gachter(*) cùng đồng nghiệp đã có một công trình nghiên cứu trong đó phân tích về tính trung thực của xã hội. Nhận thấy các kết quả và thảo luận về nghiên cứu này (được đăng trên Nature) là lý thú và có thể giúp soi sáng một số điểm của xã hội Việt Nam, người viết bài xin điểm lại bài báo khoa học trên và nêu một số suy nghĩ, hy vọng góp thêm một quan điểm, một góc nhìn.

Tóm tắt bài báo khoa học

Bài nghiên cứu Intrinsic honesty and the prevalence of rule violations across societies của Simon Gachter và Jonathan F. Schulz, đăng trên Nature (Nature volume 531, trang 496-499, 24-3-2016), tựa bài có thể dịch là Tính trung thực nội tại và sự vi phạm luật lệ của các xã hội. Công trình nghiên cứu mối liên quan giữa tính trung thực (honesty) trong một xã hội với mức phổ biến các vi phạm luật lệ (prevalence of rule violations) của xã hội đó, được tiến hành trên 23 quốc gia khác nhau, trong đó có Việt Nam.

Đây là một nghiên cứu về kinh tế - xã hội ở mức độ xã hội con người nói chung, dù có đề cập tới Việt Nam nhưng không nhằm mục đích nghiên cứu riêng biệt Việt Nam.

Mức độ vi phạm luật lệ của một xã hội được các tác giả xác định theo ba tiêu chí: 1) tham nhũng, 2) trốn thuế, 3) gian lận chính trị (political fraud).

Chiến lược nghiên cứu là sắp xếp các xã hội theo mức độ vi phạm luật lệ, sau đó tìm mối liên hệ giữa các xã hội đó với tính trung thực.

Những kết quả chính có thể đưa tới kết quả tổng hợp: các quốc gia có mức độ vi phạm luật lệ thấp thì tính trung thực cao (trang 498).

Những lập luận của bài viết cho thấy không một xã hội nào có tính trung thực hoàn toàn, và đó là đặc tính chung của xã hội loài người. Các thiết chế xã hội được thành lập để kiểm soát sự vi phạm luật lệ, mà chính yếu là tham nhũng, trốn thuế và gian lận chính trị; sự hữu hiệu và công chính của các thiết chế này là trọng yếu đối với sự phát triển và thịnh vượng của xã hội. Tuy nhiên, không thiết chế nào, dù tốt và hữu hiệu tới đâu, có thể bao quát mọi trường hợp. Do đó xã hội cần tính trung thực nội tại của mình. Tính trung thực này lại cho thấy chịu ảnh hưởng nhân quả bởi xã hội:

1) Tính trung thực lớn hơn trong các xã hội nơi mỗi cá nhân có mức độ tự chủ cao hơn, và có ảnh hưởng quan trọng hơn đối với cộng đồng.

2) Tính trung thực lớn hơn trong các xã hội nơi mà mức độ vi phạm luật lệ thấp hơn.

Những suy nghĩ tiếp theo

1) Đặc tính chung của xã hội loài người là sự hiện hữu của tính ngụy tạo (deception), nghĩa là thiếu trung thực. Tuy nhiên, thực tế là các xã hội lại khác nhau ở mức độ thiếu trung thực. Người viết bài này từng cảm nhận điều đó rất rõ khi sống tại Vancouver (Canada) đầu thập niên 1990, nơi muốn tìm một người nói dối rất khó so với những nơi khác. Chính quyền Canada cũng cho cùng một cảm nhận: họ tôn trọng lời hứa với dân, họ theo đúng các định nghĩa của từ ngữ như đa số hiểu và chấp nhận chứ không bẻ quẹo ý nghĩa hay giải thích theo ý muốn chủ quan của họ.

Tại sao con người và xã hội con người có những tính chất phổ quát giống nhau về tính trung thực, mà thực tế lại phân ra các xã hội với mức độ trung thực cao thấp khác nhau? Cách tổ chức xã hội và cách vận hành xã hội có vai trò gì trong việc phân hóa này?

2) Việc kiểm soát hữu hiệu sự vi phạm luật lệ có tầm quan trọng sống còn đối với sự phát triển và giàu có của xã hội. Các thiết chế, cách tổ chức và cách vận hành của xã hội Việt Nam kiểm soát hữu hiệu tới đâu những căn bệnh tham nhũng, trốn thuế và gian lận chính trị?

Tính trung thực của xã hội chịu ảnh hưởng xấu bởi mức độ dễ dãi của xã hội đối với vi phạm luật lệ. Nếu sự vi phạm xảy ra mà không có biện pháp phòng ngừa và/hay ngăn chặn hữu hiệu thì cá nhân sẽ có hành xử không trung thực, vì đó là phương cách thành công trong xã hội. Luật pháp, cách diễn dịch luật pháp ở Việt Nam có nhất quán theo chuẩn mực quốc tế không? Có sự bình đẳng trước pháp luật của tất cả các công dân Việt Nam không?

3) Tính trung thực của xã hội chịu ảnh hưởng xấu bởi mức độ thường xuyên vi phạm luật lệ của xã hội. Nếu sự vi phạm xảy ra thường xuyên, ở mức độ quá lớn thì cá nhân trong xã hội sẽ có cách biện hộ cho sự thiếu trung thực của mình.

Ngoài ra sự trung thực của xã hội còn chịu ảnh hưởng bởi cách hành xử của các nhân vật thuộc giới tinh hoa, nghĩa là các nhà chính trị, giới chức cao cấp trong chính quyền, các nhà quản trị kinh doanh lớn... Sự vi phạm của họ như lừa dối chính trị, tham nhũng, làm kinh tế ngầm trốn thuế... đều là tấm gương xấu khuyến khích xã hội trở nên không trung thực.

Những tấm gương xấu này ở nước ta là nhiều hay ít so với trung bình trên thế giới?

4) Tính trung thực của xã hội chịu ảnh hưởng bởi tính tự chủ của cá nhân và ảnh hưởng cá nhân trên cộng đồng. Chú ý rằng ảnh hưởng cá nhân trên cộng đồng không phải ảnh hưởng của một vài cá nhân, mà là ảnh hưởng, tầm quan trọng của mỗi cá nhân đối với cộng đồng. Nghĩa là mức độ tự chủ và tầm ảnh hưởng của từng người dân đối với xã hội.

Trong xã hội Việt Nam, mức độ tự chủ và tầm ảnh hưởng đó của người dân đối với cộng đồng cao hay thấp, nếu so với trung bình các nước khác?

5) Trong 23 xã hội được nghiên cứu, Việt Nam với Morocco cùng ở thứ hạng 5 về thứ tự mức độ vi phạm luật lệ từ cao xuống thấp, có số điểm 0.5. Georgia có mức độ vi phạm cao nhất (2 điểm) và Áo có mức độ vi phạm thấp nhất (-3.1 điểm).

Như vậy điểm cao nhất là 2, điểm thấp nhất là -3.1. Trung bình là -0.714. Độ lệch chuẩn là sigma=1.524

Nếu xét mức độ vi phạm đứng thứ năm, ta có thể hơi bi quan. Nhưng thật ra Việt Nam chỉ lệch khỏi mức trung bình 0.8 sigma.

Điều này cho thấy tình trạng của Việt Nam, dù đáng buồn, cũng vẫn còn có thể sửa chữa. Người viết tin rằng người Việt, với nền văn hóa truyền thống dân tộc, với quá khứ chưa xa từng sống với các giá trị văn minh bình đẳng và trung thực phương Tây, vẫn còn tiềm ẩn trong mình nếp sống tốt đẹp. Chỉ cần sửa đổi môi trường sống thuận theo đà tiến hóa của các nước tiến bộ nhất trên thế giới, xây dựng và phát triển tinh thần bình đẳng, nhân bản, trung thực... là các giá trị tốt đẹp nằm yên sẽ thức dậy đâm chồi như hạt cỏ gặp mưa xuân.

Lê Học Lãnh Vân/TBKTSG 

 

(*)Simon Gachter là giáo sư kinh tế học nổi tiếng người Áo, làm việc tại trường Đại học Nottingham. Các lĩnh vực nghiên cứu của ông gồm Kinh tế học Hành vi (Behavioral economics), Kinh tế học Lao động (Labor economics)...



Vusta

 Vifotec

Logo Hoi thi STKT - web

Logo Cuoc thi 2017-web

Logo-bao-ve-nguoi-tieu-dung

Hội Bảo vệ Quyền lợi Người Tiêu dùng tỉnh Sóc Trăng