Vì sao bỏ hộ khẩu, nên thay bằng gì?

Chúng ta cần chấm dứt việc dùng hộ khẩu để cản trở người lao động, thay vào đó là một phương thức quản lý mới phù hợp với kinh tế thị trường, quyền tự do cư trú, công nghệ 4.0.

Hộ khẩu là công cụ nhằm tạo ra sự bất bình đẳng, thiệt thòi cho người nhập cư để họ nản lòng trong việc di cư tự do và đành tuân theo sự sắp xếp lao động của người có quyền lực. Ảnh: THÀNH HOA

Bỏ rào cản hộ khẩu để thị trường lao động có cơ hội hoàn thiện.

Dưới góc nhìn kinh tế, lao động là một yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất nhưng mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp và mô hình kinh tế thị trường có hai thái độ ứng xử khác nhau đối với lao động.

Kinh tế kế hoạch hóa tập trung phủ nhận quy luật cung - cầu, phủ nhận sự điều tiết theo “bàn tay vô hình”, thay vào đó Nhà nước đứng ra “quy hoạch, sắp xếp, bố trí” lao động theo đúng khả năng lập kế hoạch và đầu óc tưởng tượng của các ông chủ nhiệm hợp tác xã, chủ nhiệm ủy ban kế hoạch nhà nước. Nhưng chênh lệch thu nhập, mức sống giữa các vùng miền, các khu vực khiến cho muôn dân, vì mưu sinh tìm cách di cư tự do. Để ngăn chặn di cư tự do, người ta bèn dùng hộ khẩu - vốn là công cụ kiểm kê dân số đơn thuần - gắn cho nó rất nhiều thuộc tính khác, khiến người di cư tự do phải gánh chịu rất nhiều bất lợi, rơi vào tình trạng khốn khó so với cư dân sinh sống theo đúng sự sắp đặt của Nhà nước (có hộ khẩu trùng với nơi mưu sinh thực tế).

Ở thái cực ngược lại, kinh tế thị trường tôn trọng quyền tự do cư trú của người lao động - quyền con người - và khuyến khích sự dịch chuyển tự do của lao động theo quy luật cung - cầu, đối xử với người lao động bình đẳng (trong việc cư trú và thụ hưởng dịch vụ công). Chỉ có như thế mới duy trì được một nền kinh tế thị trường tự do, cạnh tranh lành mạnh; tất cả nguồn lực, bao gồm lao động, được sử dụng một cách tối ưu hóa; của cải dân tộc (Weath of Nation) từ đó mà ra.

Ý thức được rằng, khác với các nguyên liệu đầu vào như sắt thép, bột mì, đường sữa... “lao động là một loại hàng hóa đặc biệt, tuy có chân, nhưng vô cùng khó dịch chuyển, bởi gắn với nó là gia đình” (Adam Smith), nên các nền kinh tế thị trường ra sức khuyến khích sự dịch chuyển tự do của lao động bằng các biện pháp:

Thứ nhất, pháp luật trừng phạt hành vi phân biệt đối xử dựa trên quê hương, bản quán, dựa trên “nơi đăng ký cư trú”, xâm phạm quyền tự do cư trú, quyền bình đẳng của công dân... bằng cách đặt ra các chế tài bồi thường (trách nhiệm nhà nước, trách nhiệm dân sự).

Thứ hai, bảo đảm tất cả công dân khi di chuyển địa bàn cư trú được quyền tiếp cận đầy đủ tất cả các dịch vụ công, từ trường học, bệnh viện, điện nước, chứng thực, công chứng đến đăng ký kinh doanh, đăng ký hành nghề...

Thứ ba, thiết kế “phần thưởng” cho các chính trị gia để họ thay vì cản trở dịch chuyển lao động, kiếm chác từ hộ khẩu thì có động lực thu hút lao động nhập cư, bằng cách quy định việc phân bổ theo hệ số cứng số lượng ghế hạ nghị sĩ dựa trên số lượng cư dân đăng ký cư trú tại địa phương. Từ đó, các chính trị gia sẽ thiết kế ra chính sách địa phương để cạnh tranh, thu hút đầu tư, thu hút doanh nghiệp, tạo ra việc làm, thu hút người lao động, tăng số cử tri, tăng số ghế hạ nghị sĩ cho địa phương mình(1).

Thứ tư, trong quy hoạch giao thông, thiết kế đô thị một số thành phố ở một số quốc gia, ví dụ ở Mỹ, còn khuyến khích việc dịch chuyển lao động theo mùa vụ bằng cách thiết kế ra các công viên, bãi đỗ xe tải lớn, có sẵn hạ tầng điện nước, để các hộ gia đình có thể thay đổi địa bàn cư trú, mưu sinh bằng cách kéo cả cái nhà di động có đầy đủ phòng ngủ, phòng khách, bếp, nhà vệ sinh... trên chiếc xe tải lớn. Mỗi lần đến thành phố mới, họ chỉ cần đăng ký, cắm điện, đấu van nước, sau 15 phút là hoàn toàn có thể “an cư” để mưu sinh mà chính quyền thì không phải đau đầu lo nhà ở xã hội cho họ. 

Thứ năm, để tránh việc quá tải trong cung ứng dịch vụ công thì pháp luật trung ương một mặt có cơ chế khuyến khích “xã hội hóa” việc cung ứng dịch vụ công, một mặt cho phép chính quyền địa phương thu hút nhập cư một cách có chọn lọc bằng quyền quy định về thuế bất động sản, phí môi trường, giá cung ứng dịch vụ công tại địa phương.

Bỏ hộ khẩu, năm chức năng của hộ khẩu cần được thay bằng gì?

Cuốn sổ hộ khẩu, đằng sau nó ẩn chứa năm chức năng, chứ không chỉ đơn thuần là “quản lý cư trú” như một số người lầm tưởng hay cố tình đơn giản hóa nó. Chức năng thứ nhất (1), dùng để xác định nơi cư trú ổn định của người liên quan. Chức năng thứ hai (2), dùng để xác định danh tính những người liên quan - song song, bên cạnh giấy chứng minh nhân dân hay bị làm giả. Chức năng thứ ba (3), xác định mối quan hệ giữa một nhóm người có quyền và nghĩa vụ dân sự, tài sản... liên quan, nhất là trong bối cảnh Luật Đất đai năm 1993 (giao đất theo hộ gia đình), bối cảnh Bộ luật Dân sự năm 1995, năm 2005 (hộ gia đình là một thực thể pháp lý, chủ thể có thể tham gia giao dịch dân sự), bối cảnh pháp luật quản lý ngoại hối chỉ cho phép những người có tên trong số hộ khẩu chuyển tiền ra nước ngoài cho nhau. Chức năng thứ tư (4), gán hộ khẩu với hàng ngàn thủ tục hành chính, hàng trăm điều kiện để được tiếp cận dịch vụ công nhằm tạo nên quyền lực cho người có quyền cấp hoặc không cấp hộ khẩu. Chức năng thứ năm (5), bằng việc gắn hộ khẩu với vô vàn quyền lợi, hộ khẩu là công cụ nhằm tạo ra sự bất bình đẳng, thiệt thòi cho người nhập cư (2) để họ nản lòng trong việc di cư tự do và đành tuân theo sự sắp xếp lao động của người có quyền lực.

Chức năng thứ tư (4), chức năng thứ năm (5) của hộ khẩu là phù hợp với thời kỳ bao cấp, nhưng không phù hợp với kinh tế thị trường, đi ngược lại Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X(3). Bởi vậy, việc bỏ hộ khẩu, xóa hai chức này sẽ là thành công lớn, biểu hiện đổi mới thể chế bắt nhịp với đổi mới kinh tế và sẽ được công chúng hoan nghênh.

Việc duy trì chức năng thứ ba (3) cũng không còn cần thiết, trong bối cảnh quy chế pháp lý của “hộ gia đình” gây ra vô vàn rắc rối trong tranh chấp đất đai, thế chấp, góp vốn kinh doanh... nên Bộ luật Dân sự năm 2015 (điều 101 đến điều 104) đã thay đổi mối quan hệ trách nhiệm dân sự của các thành viên trong hộ gia đình.

Việc duy trì chức năng thứ hai (2) hoàn toàn thừa thãi khi thẻ căn cước công dân cùng với việc kết nối dữ liệu toàn quốc sẽ thay thế chức năng xác định danh tính của chứng minh nhân dân cũng như của hộ khẩu hiện nay.

Ngược lại, việc duy trì chức năng thứ nhất lại hết sức cần thiết, bởi nó đặc biệt cần thiết cho hai việc: xác định tòa án có thẩm quyền thụ lý đơn khởi kiện các vụ án dân sự, thi hành phán quyết của tòa án, cơ quan có thẩm quyền; và xác định và truy bắt tội phạm, người vi phạm pháp luật nói chung. Bởi vậy, khi bỏ hộ khẩu, giữ lại chức năng này thì cần thay thế bằng “thẻ cư trú cá nhân” (khi có yêu cầu như Pháp, Bỉ) hoặc “giấy đăng ký cảnh sát” (cấp cho cá nhân khi có yêu cầu như Đức) và áp dụng chế độ tự động hủy hiệu lực của thẻ cư trú cá nhân/giấy đăng ký cảnh sát cũ khi cấp thẻ cư trú/giấy đăng ký mới (tương tự như quy chế tự động hủy hộ chiếu cũ khi cấp hộ chiếu mới mà Việt Nam đang áp dụng).

Bỏ hộ khẩu để thúc đẩy tự do dịch chuyển lao động, tôn trọng quyền tự do cư trú, tôn trọng quyền không bị phân biệt đối xử, cải cách hành chính(4), tạo động lực cho nền kinh tế, tránh quá tải việc cung ứng dịch vụ công ở đô thị lớn cần tiến hành song song với việc trao quyền lập quy cần thiết cho chính quyền địa phương theo năm định hướng, giải pháp mà các nền hành chính tiên tiến áp dụng như ở phần trên bài viết đã nêu, chứ không nên chỉ dừng lại ở việc thay thế bằng thẻ căn cước công dân và kết nối cơ sở dữ liệu. 

Võ Trí Hảo (*)/TBKTSG

(*) Giảng viên Chương trình Thạc sĩ Luật kinh doanh quốc tế, Đại học Kinh tế TPHCM

Bên cạnh các chính sách thu hút doanh nghiệp, năm 2006, thành phố Berlin (Đức) trực tiếp thu hút cư dân bằng cách tự động chuyển khoản 100 euro “tiền chào mừng” vào tài khoản cư dân (bao gồm cả người chưa có quốc tịch, như tác giả) khi lần đầu đăng ký cư trú tại Berlin.(1)

http://vietnamnet.vn/vn/tuanvietnam/o-tam-tren-dat-nuoc-minh-96232.html(2)

Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X đã xác định: “Xây dựng hệ thống luật pháp về lao động và thị trường sức lao động nhằm bảo đảm quyền lựa chọn chỗ làm việc và nơi cư trú của người lao động”(3)

http://vneconomy.vn/bo-cong-an-bo-so-ho-khau-tiet-kiem-1600-ty-dong-nam-20181018084333721.htm(4)



Vusta

 Vifotec

Logo Hoi thi STKT - web

Logo Cuoc thi 2017-web

Logo-bao-ve-nguoi-tieu-dung

Hội Bảo vệ Quyền lợi Người Tiêu dùng tỉnh Sóc Trăng