Chưa phát huy vai trò cơ quan quản lý cạnh tranh!

Trong tuần qua, việc Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng (Bộ Công Thương) rathông báo thể hiện quan điểm trong vụ người tiêu dùng kiện hãng công nghệ Apple, đồng thời có những hướng dẫn mang tính bảo vệ người tiêu dùng, là một động thái gây ngạc nhiên. Ngạc nhiên ở đây, may mắn là theo khía cạnh tích cực. Bởi “cạnh tranh” là một trong những động lực căn bản nhất của mọi nền kinh tế thị trường. Và cơ quan quản lý cạnh tranh quốc gia - với vai trò chống cạnh tranh không lành mạnh, chống độc quyền - là thiết chế mang tính trụ cột của mọi thể chế kinh tế thị trường. Nhưng trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam, vai trò của thiết chế này rất mờ nhạt và đang là cột trụ yếu nhất - một “nút thắt thể chế” của kinh tế thị trường ở Việt Nam.

Có thể dẫn chứng nhiều câu chuyện gần đây cho thấy “trụ đỡ yếu” này ảnh hưởng tiêu cực như thế nào đến doanh nghiệp, đến môi trường cạnh tranh ở Việt Nam.

Câu chuyện thứ nhất, diễn ra ngay tuần trước, khi Bộ Thông tin và Truyền thông (TTTT) ban hành thông tư quy định giảm mức trần khuyến mãi đối với thuê bao trả trước (so với thuê bao trả sau) - một hình thức can thiệp hành chính bất hợp lý vào thị trường - với một trong những nguyên nhân được viện dẫn là do các nhà mạng cạnh tranh không lành mạnh với nhau.

Trong một thể chế kinh tế thị trường đúng nghĩa, nếu doanh nghiệp, cụ thể ở đây là các nhà mạng, có hành vi cạnh tranh không lành mạnh, thì “trọng tài” đứng ra phân xử và thổi còi là cơ quan quản lý cạnh tranh quốc gia chứ không phải Bộ TTTT. Nhà mạng nào thấy đối thủ “chơi xấu” có thể yêu cầu cơ quan quản lý cạnh tranh xem xét và xử lý. Và kể cả khi các nhà mạng không chủ động yêu cầu đi nữa, một cơ quan quản lý cạnh tranh tốt là cơ quan chủ động theo dõi, giám sát và xử lý những vụ việc lớn, ảnh hưởng đến một thị trường quan trọng có hàng chục triệu người tiêu dùng như thị trường viễn thông.

Tuy nhiên, trên thực tế, cũng như bao vụ việc khác, Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng đã “án binh bất động”: không điều tra, không xem xét, không có bất cứ ý kiến nào về tình hình cạnh tranh trong thị trường viễn thông. Điều đó, một cách gián tiếp, khiến Bộ TTTT can thiệp hành chính vào thị trường mà chưa gặp phải phản ứng đáng kể nào. Xem xét doanh nghiệp cạnh tranh có lành mạnh hay không không nên là việc của Bộ TTTT. Và thậm chí là khi bộ này viện dẫn căn cứ hạ trần khuyến mãi với thuê thao trả trước là để ngăn chặn sim rác, tin nhắn rác tràn lan mà thủ phạm số một là thuê bao trả trước thì một mục đích tốt cũng không thể đưa ra để biện minh cho việc can thiệp vào giá - một cách làm phi thị trường, không được chấp nhận ở những nền kinh tế thị trường đúng nghĩa.

Câu chuyện nổi cộm thứ hai có thể kể đến là cuộc cạnh tranh nóng bỏng giữa Uber/Grab với taxi truyền thống. Trong khi các doanh nghiệp kinh doanh taxi truyền thống liên tục “tố” Uber/Grab khuyến mãi, phá giá thị trường, cạnh tranh không lành mạnh làm tổn hại đến quyền lợi của họ, trên thực tế không một doanh nghiệp nào tìm đến Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng để yêu cầu cơ quan này điều tra. Điều đáng nói, những xung đột gay gắt giữa các doanh nghiệp này đã diễn ra từ nhiều năm nay và luôn là điểm nóng trên truyền thông, là mối quan tâm trực tiếp của hàng triệu người tiêu dùng, của hàng trăm ngàn người kinh doanh nhỏ lẻ và hàng ngàn doanh nghiệp vận tải. Thế nhưng, cục này tiếp tục im tiếng.

Khi Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng đứng ngoài cuộc, khi tòa án cũng hầu như đứng ngoài cuộc, thì đương nhiên các bộ, ngành khác sẽ độc quyền điều hành cuộc chơi trong thị trường. Và với thực tiễn phổ biến là cơ quan quản lý vừa được thiết kế “giấy phép” và các quy định hành chính, lại vừa được “cấp phép”, kiêm luôn vai trò trọng tài, thì việc “cài cắm chính sách” để trục lợi và nhũng nhiễu doanh nghiệp là hệ quả không khó lý giải.

Nhìn vào quá khứ của Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng, việc cục này vừa lên tiếng trong vụ một nhóm người tiêu dùng kiện Apple là một động thái tích cực đáng hoan nghênh. Trong khi chờ đợi một sự đột phá về thể chế - chuyển Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng từ một cục thuộc Bộ Công Thương thành một cơ quan quản lý cạnh tranh quốc gia có vị thế và vai trò độc lập như trong các nền kinh tế thị trường đầy đủ khác, trong phạm vi thể chế hiện nay, cục này vẫn có vô số công việc cần làm để khẳng định vai trò của mình.

Và cải cách thể chế kinh tế thị trường không nên là những tuyên bố xa vời, hãy bắt đầu trước với trụ đỡ yếu nhất của thể chế thị trường Việt Nam, đó là điều tiết và quản lý cạnh tranh. 

Nguyễn Đăng Đồng/TBKTSG

(Chuyên gia chính sách công, Viện Chính sách và Phát triển truyền thông (IPS))



Vusta

 Vifotec

Logo Hoi thi STKT - web

Logo Cuoc thi 2017-web

Logo-bao-ve-nguoi-tieu-dung

Hội Bảo vệ Quyền lợi Người Tiêu dùng tỉnh Sóc Trăng