Sau hạn mặn là nguy cơ sạt lở dữ dội

Một vấn đề cần được cảnh báo sớm đối với những năm khô hạn cực đoan ở đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) như năm nay là sạt lở bờ sông có thể diễn ra dữ dội vào đầu mùa mưa tới đây.

Sạt lở có thể dữ dội

Nguyên nhân chung của hiện tượng sạt lở bờ sông, bờ biển ĐBSCL là do thiếu hụt cát và phù sa. Còn tại từng điểm cụ thể, rủi ro sạt lở tùy vào đặc điểm của bờ và dòng chảy tại nơi đó.

Đối với dòng chảy, rủi ro tăng cao ở những nơi dòng sông bị thắt lại, vì dòng chảy đi ngang qua đó phải tăng tốc, chảy mạnh hơn. Nếu dòng chảy bị lấn một bên thì áp lực gia tăng bên kia, nếu lấn hai bên thì áp lực gia tăng cả hai bờ và đào hố sâu ở đáy sông.

Trong khoảng 10 năm trở lại đây, hiện tượng xói lở, sạt lở bờ sông ở ĐBSCL diễn biến phức tạp, ngày càng gia tăng

Trong khoảng 10 năm trở lại đây, hiện tượng xói lở, sạt lở bờ sông ở ĐBSCL diễn biến phức tạp, ngày càng gia tăng

Rủi ro cũng tăng cao ở những nơi sông cong. Dòng chảy luôn có khuynh hướng muốn đi thẳng, nhưng nếu đoạn sông cong buộc phải đổi hướng nên tạo lực ly tâm va đập bờ phía vịnh, tức là phía lõm, đồng thời đường tim sông (đường sâu nhất dọc theo sông) lẽ ra đi giữa sông thì cũng bị dời sát vào phía vịnh. Lực ly tâm qua đoạn sông cong cũng làm cho mực nước phía vịnh bị đẩy lên cao hơn so với bờ bên kia. Tùy theo sức mạnh dòng chảy và độ cong của dòng sông, sự chênh lệnh mực nước có thể khó nhận biết được băng mắt thường. Mực nước bị đẩy lên cao như thế sẽ bị trọng lực kéo xuống làm xoắn dòng chảy. Như vậy tại điểm cong này, dòng chảy vừa đi tới vừa xoắn, như là “mũi khoan nước”. Vào đầu mùa lũ, khi dòng nước mạnh lên nhưng mực nước còn thấp, “mũi khoan nước” này nạo vào chân bờ sông tạo hàm ếch và nạo đáy sông tạo vực thẩm, lúc này bờ sông ở trên không có gì chống đỡ, đổ ụp xuống.

Ngày xưa vẫn luôn có dòng chảy xoắn ở những vị trí vịnh đó, nạo vét chân bờ, nhưng đỡ hơn vì nó mang nặng phù sa mịn và có đủ cát để tiêu hao nặng lượng. Còn bây giờ, phù sa và cát đều thiếu hụt, nên dòng chảy bị dư năng lượng, hình thành “nước đói” có sức công phá lớn, nó đào vực thẩm và cắt đứt chân bờ sông nhanh hơn xưa.

Đối với bờ sông, có năm yếu tố quyết định độ rủi ro sạt lở của bờ. Một là độ kết dính của đất, đất càng bời rời, kết dính kém càng dễ bị sạt lở; đất pha nhiều cát thì độ kết dính kém dễ sụp hơn so với đất pha nhiều sét, hữu cơ. Hai là trọng lượng riêng của đất càng nặng thì nó càng dễ bị sụp; đất có nhiều cát thì nặng hơn đất có nhiều hữu cơ. Ba là chiếu cao bờ sông, bờ sông càng cao thì càng dễ bị sụp. Bốn là áp lực lỗ rỗng trong đất, khi đất no nước thì có độ chống đỡ cho dất; tuy nhiên, độ ẩm thay đổi đột ngột từ ướt sang khô hay từ khô sang ướt sẽ làm mất tính ổn định. Năm là mái dốc bờ sông, càng dốc đứng càng nguy hiểm; đất càng lỏng lẻo thì đòi hỏi dốc phải dài hơn mới ổn định được, đất cát thì phải dài hơn so với đất sét, đất hữu cơ. Ví dụ đất pha cát thì mái dốc phải khoảng 30 độ mới ổn định, nếu bờ sông hiện tại là 80 – 90 độ thì nó phải nứt và sụp cho đến khi đủ độ ổn định.

Năm nay do hạn, mực nước sông hạ thấp, bờ sông trở nên cao hơn so với mực nước làm bờ sông nặng hơn, dễ sụp hơn. Đầu mùa mưa tới, mưa sẽ thấm vào đất len lỏi ra bờ sông, tạo áp lực trượt ngang của đất bờ sông. Đồng thời, lúc đó, nước sông bắt đầu chảy mạnh khi nước lũ từ thường nguồn Mêkông đổ về, gia tăng áp lực bào mòn vào chân bờ sông ở bên dưới, tạo “hàm ếch” rỗng chân ăn sâu vào trong ở bên dưới, dễ khiến toàn bộ khối đất đổ ụp xuống sông.

Trong tình hình này, người dân sống ven kênh rạch và chính quyền địa phương cần tiên liệu rằng sạt lở có thể diễn ra dữ dội đầu mùa mưa, khoảng tháng 6-7 năm nay. Đặc biệt, chú ý các địa điểm sông cong, nơi bờ sông cao, đất nhiều cát, mái dốc quá đứng và các đoạn sông Hậu, sông Tiền ở An Giang, Đồng Tháp để theo dõi chặt chẽ, di dời sớm và chuẩn bị lực lượng ứng cứu để tránh thiệt hại tài sản và tính mạng.

Thiếu hụt cát, gia tăng sạt lở  

Nguyên nhân sâu sa của sạt lở bờ sông bờ biển khắp nơi là thiếu hụt phù sa trong nước và thiếu hụt cát mà lý do đằng sau là sự chặn cát và phù sa của các đập thủy điện và khai thác cát trên sông Mêkông.

Thiếu hụt phù sa trong nước làm thiếu hụt vật liệu bồi đắp đồng bằng, đồng thời làm cho dòng nước ít đục hơn, nhẹ hơn và trở thành “nước đói” phù sa (hungry water) bào mòn bờ sông và đáy sông, gây sạt lở và khiến “mũi khoan nước” ở những đoạn sông cong trở nên hung hãn hơn.

Thiếu hụt cát sẽ làm đáy sông hạ thấp hơn, gia tăng chiều cao và sức nặng của bờ sông như đã bàn ở trên.

Nghiên cứu của các nhà khoa học Đại học Lyon Pháp cho biết trong 10 năm từ 1998-2008, sông Tiền và sông Hâu do bị mất cát đã bị hạ thấp trung bình 1,3 mét. Một khảo sát năm 2017 của ông Đoàn Văn Bình (Đại học Thủy lợi) cho thấy đáy sông ở Tân Châu đến sông Vàm Nao chỉ trong 3 năm từ năm 2014-2017 đã bị hạ thấp 1,5 mét, với tốc độ 0,5 mét/năm, gấp đôi tốc độ 0,25 mét/năm trong giai đoạn 1998-2008 do các nhà khoa học Pháp ước lượng.

Khi đáy sông chính bị hạ thấp thì quá trình tái phân phối đáy sông sẽ diễn ra. Sông chính sẽ rút đáy sông nhánh ra, sông nhánh sẽ rút đáy sông rạch nhỏ hơn, cứ như thế làm cho toàn bộ đáy sông rạch bị sâu thêm. Điều này giải tích tại sao sạt lở lan tỏa khắp nơi, cả những nơi không có khai thác cát.

Thiếu hụt cát trong sông cũng làm cho đoạn bờ biển 250km phía đông ở vùng cửa sông Cửu Long bị thiếu hụt cát, gia tăng sạt lở bờ biển. Thiếu hụt bùn làm cho lớp nước biển bao bọc quanh bờ biển ĐBSCL khoảng 30km từ bờ ra bớt đục, nhẹ hơn, thiếu vật liệu bồi đắp bờ biển, giảm khả năng hấp thu năng lượng sóng, gia tăng sạt lở những đoạn bờ biển bùn.

Giải pháp lâu dài

Vì nguyên nhân gốc của vấn đề là thiếu cát và thiếu phù sa, cần hạn chế khai thác cát ở ĐBSCL. Việc này xem ra rất khó khăn bởi nhu cầu của cát rất lớn. Như vậy, tất cả hành động còn lại ở ĐBSCL chỉ là ứng phó, chống đỡ, và sạt lở sẽ vẫn tiếp diễn.

Trong tình hình đó, chỉ còn cách ứng phó tình huống và so sánh, chọn lựa phương án cho từng vụ sạt lở cụ thể. Chọn biện pháp công trình hay phi công trình, điều quan trọng là xem có khả thi hay không, quan trọng nhất là xem có bảo vệ được chân bờ sông hay không. Nếu phần chân không thể được bảo vệ thì sạt lở vẫn diễn ra. Ở những nơi nào không thể bảo vệ thì đành chọn phương án rút lui, chấp nhận bỏ điểm đó, ưu tiên dùng kinh phí để tái định cư, ổn định đời sống sớm cho người dân. Cũng cần nhắc chi phí – lợi ích, chỉ nên bỏ chi phí lớn để bảo vệ những nơi xung yếu bởi can thiệp nơi này có thể gây sạt lở nơi khác và làm gia tăng sạt lở toàn hệ thống sông. Cuối cùng, trước khi sạt lở thì nên xem là tình huống khẩn cấp. Khi sạt lở đã xảy ra, ở giai đoạn khắc phục thì việc phân tích thấu đáo, chọn đúng phương án hiệu quả mới là ưu tiên số 1.

NM (theo TBKTSG)



Vusta

 Vifotec

Logo Hoi thi STKT - web

Logo Cuoc thi 2017-web

Logo-bao-ve-nguoi-tieu-dung

Hội Bảo vệ Quyền lợi Người Tiêu dùng tỉnh Sóc Trăng